Telugu Grammar Sandhulu
తెలుగు వ్యాకరణంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ‘సంధులు’ వాటి రకాలు, సూత్రాలు, షార్ట్ కట్స్ మరియు AP/TS TET, DSC కోసం 50 ముఖ్యమైన ప్రాక్టీస్ బిట్స్ (MCQs) ఇక్కడే చదవండి.
సంధి – ప్రాథమిక అంశాలు (Basics of Sandhi)
సంధి గురించి తెలుసుకునే ముందు రెండు ముఖ్యమైన పదాలను అర్థం చేసుకోవాలి:
1. పూర్వ పదం: కలిసే రెండు పదాలలో మొదటి పదాన్ని ‘పూర్వ పదం’ అంటారు.
2. పర పదం (లేదా ఉత్తర పదం): రెండవ పదాన్ని ‘పర పదం’ అంటారు.
సంధి నిర్వచనం:”పూర్వ పర స్వరములకు పరస్వరమేకాదేశంబగుట సంధి యనంబడును” (బాలవ్యాకరణం ప్రకారం).
సాధారణ అర్థం: మొదటి పదంలోని చివరి అచ్చుకు, రెండవ పదంలోని మొదటి అచ్చు కలిసినప్పుడు.. మొదటి అచ్చు అదృశ్యమై, రెండవ అచ్చు మాత్రమే మిగలడాన్ని ‘సంధి’ అంటారు.
ఉదాహరణ: రాముడు + అతడు = రాముడతడు
• రాముడు (డ్ + ఉ) – ఇక్కడ ‘ఉ’ పూర్వ స్వరం.
• అతడు – ఇక్కడ ‘అ’ పర స్వరం.
• రాముడతడు (డ్ + అ) – ఇక్కడ ‘ఉ’ పోయి, రెండవ అచ్చు అయిన ‘అ’ మాత్రమే మిగిలింది.
సంధుల రకాలు (Types of Sandhis)
సంధులు ప్రధానంగా రెండు రకాలు:
1. సంస్కృత సంధులు: రెండు సంస్కృత పదాల మధ్య జరిగే సంధి.
2. తెలుగు సంధులు: రెండు తెలుగు పదాల మధ్య జరిగే సంధి.
I. సంస్కృత సంధులు (Sanskrit Sandhis)
వీటిలో ముఖ్యంగా 4 సంధులు చాలా తరచుగా వస్తుంటాయి.
1. సవర్ణదీర్ఘ సంధి
• సూత్రం: అ, ఇ, ఉ, ఋ లకు సవర్ణములైన (అవే) అచ్చులు పరమైనప్పుడు వాటి దీర్ఘాలు ఏకాదేశంగా వస్తాయి.
• వివరణ: ‘అ’ కు ‘అ’ గాని ‘ఆ’ గాని కలిస్తే ‘ఆ’ వస్తుంది. అలాగే ఇ-ఈ, ఉ-ఊ, ఋ-ౠ లకు అవే అక్షరాలు కలిస్తే వాటి దీర్ఘం వస్తుంది.
• ఉదాహరణలు:
◦ రామ + ఆలయం = రామాలయం (అ + ఆ = ఆ)
◦ కవి + ఇంద్రుడు = కవీంద్రుడు (ఇ + ఇ = ఈ)
◦ భాను + ఉదయం = భానూదయం (ఉ + ఉ = ఊ)
◦ పితృ + ఋణం = పితౄణం (ఋ + ఋ = ౠ)
2. గుణ సంధి
• సూత్రం: అ-కారానికి ఇ, ఉ, ఋ లు పరమైతే క్రమంగా ఏ, ఓ, ఆర్ లు ఏకాదేశంగా వస్తాయి. (ఏ, ఓ, ఆర్ లను వ్యాకరణంలో ‘గుణాలు’ అంటారు).
• వివరణ: ‘అ’ కు ‘ఇ’ కలిస్తే ‘ఏ’ వస్తుంది. ‘అ’ కు ‘ఉ’ కలిస్తే ‘ఓ’ వస్తుంది. ‘అ’ కు ‘ఋ’ కలిస్తే ‘ఆర్’ వస్తుంది.
• ఉదాహరణలు:
◦ దేవ + ఇంద్రుడు = దేవేంద్రుడు (అ + ఇ = ఏ)
◦ సూర్య + ఉదయం = సూర్యోదయం (అ + ఉ = ఓ)
◦ మహా + ఋషి = మహర్షి (ఆ + ఋ = ఆర్)
3. యణాదేశ సంధి
• సూత్రం: ఇ, ఉ, ఋ లకు అసవర్ణములైన (సమానం కాని) అచ్చులు పరమైనప్పుడు క్రమంగా య్, వ్, ర్ లు ఆదేశంగా వస్తాయి. (య, వ, ర లను ‘యణ్’లు అంటారు).
• వివరణ: ‘ఇ’ కి వేరే అచ్చు కలిస్తే ‘య’ వత్తు వస్తుంది. ‘ఉ’ కి వేరే అచ్చు కలిస్తే ‘వ’ వత్తు వస్తుంది. ‘ఋ’ కి వేరే అచ్చు కలిస్తే ‘ర’ వత్తు వస్తుంది.
• ఉదాహరణలు:
◦ అతి + ఆశ = అత్యాశ (ఇ + ఆ —> య్)
◦ గురు + ఆజ్ఞ = గుర్వాజ్ఞ (ఉ + ఆ —> వ్)
◦ పితృ + ఆర్జితం = పిత్రార్జితం (ఋ + ఆ —> ర్)
4. వృద్ధి సంధి
• సూత్రం: అ-కారానికి ఏ, ఐ లు పరమైతే ‘ఐ’ కారం; ఓ, ఔ లు పరమైతే ‘ఔ’ కారం ఏకాదేశంగా వస్తాయి. (ఐ, ఔ లను ‘వృద్ధులు’ అంటారు).
• ఉదాహరణలు:
◦ ఏక + ఏక = ఏకైక (అ + ఏ = ఐ)
◦ పరమ + ఔషధం = పరమౌషధం (అ + ఔ = ఔ)
II. తెలుగు సంధులు – (Telugu Sandhis – Part 1)
తెలుగు సంధులలో ప్రధానమైనవి అత్వ, ఇత్వ, ఉత్వ సంధులు.
1. ఉకార సంధి (ఉత్వ సంధి)
• సూత్రం: ఉత్తునకు అచ్చు పరమగునప్పుడు సంధి నిత్యముగా నగును.
• వివరణ: మొదటి పదం చివర హ్రస్వమైన ‘ఉ’ ఉండి, దానికి ఏ అచ్చు కలిసినా సంధి తప్పకుండా జరుగుతుంది.
• ఉదాహరణలు:
◦ రాముడు + అతడు = రాముడతడు (ఉ + అ = అ)
◦ మనము + ఉంటిమి = మనముంటిమి (ఉ + ఉ = ఉ)
◦ వాళ్లు + ఎక్కడ = వాళ్లెక్కడ (ఉ + ఎ = ఎ)
2. అకార సంధి (అత్వ సంధి)
• సూత్రం: అత్తునకు సంధి బహుళముగా నగును.
• వివరణ: మొదటి పదం చివర హ్రస్వమైన ‘అ’ ఉన్నప్పుడు సంధి బహుళం (అంటే కొన్నిసార్లు జరుగుతుంది, కొన్నిసార్లు జరగదు, ఇంకొన్నిసార్లు వేరేలా జరుగుతుంది).
• ఉదాహరణలు:
◦ రామ + అయ్య = రామయ్య (సంధి జరిగింది)
◦ మేన + అత్త = మేనత్త
◦ అమ్మ + ఇచ్చెను = అమ్మిచ్చెను
3. ఇకార సంధి (ఇత్వ సంధి)
• సూత్రం: ఏమ్యాదుల ఇత్తునకు సంధి వైకల్పికముగా నగును.
• వివరణ: ఏమి, మరి, కి, ని, వి మొదలైన పదాల చివర ఉన్న ‘ఇ’ కి అచ్చు పరమైతే సంధి జరగవచ్చు, లేదా జరగకపోవచ్చు (దీన్నే వైకల్పికం అంటారు. సంధి జరగకపోతే ‘య్’ వచ్చి చేరుతుంది, దాన్ని యడాగమం అంటారు).
• ఉదాహరణలు:
◦ ఏమి + అంటివి = ఏమంటివి (సంధి జరిగింది)
◦ ఏమి + అంటివి = ఏమియంటివి (సంధి జరగలేదు – మధ్యలో ‘య’ ఆగమంగా వచ్చింది)
◦ మరి + ఏమి = మరేమి / మరియేమి
Part-2 – ముఖ్యమైన తెలుగు సంధులు.
4. యడాగమ సంధి
• సూత్రం: సంధి లేని చోట స్వరంబుకంటె పరంబైన స్వరంబునకు ‘య్’ అనునది ఆగమంగా వస్తుంది.
• వివరణ: రెండు అచ్చుల మధ్య సంధి జరగని పరిస్థితుల్లో, ఆ రెండు అచ్చులను కలపడానికి ‘య్’ అనే అక్షరం మధ్యలో వచ్చి చేరుతుంది. (దీనినే యడాగమం అంటారు).
• ఉదాహరణలు:
◦ మా + అమ్మ = మాయమ్మ (మా లోని ‘ఆ’ కు, అమ్మ లోని ‘అ’ కు మధ్య సంధి జరగలేదు కాబట్టి ‘య్’ వచ్చింది).
◦ హరి + అతడు = హరియతడు
◦ మీ + ఇల్లు = మీయిల్లు
5. ఆమ్రేడిత సంధి
ముందుగా ‘ఆమ్రేడితం’ అంటే ఏమిటో తెలుసుకోవాలి. ఒక పదాన్ని రెండుసార్లు పలికితే, అందులోని రెండవ పదాన్ని ‘ఆమ్రేడితం’ అంటారు. (ఉదాహరణకు: ఆహా + ఆహా.. ఇందులో రెండవ ‘ఆహా’ ఆమ్రేడితం).
• సూత్రం 1: అచ్చునకు ఆమ్రేడితంబు పరంబగునపుడు సంధి తఱచుగా నగు.
• ఉదాహరణలు:
◦ ఔర + ఔర = ఔరౌర
◦ ఆహా + ఆహా = ఆహాహా
◦ ఏమి + ఏమి = ఏమేమి
• సూత్రం 2 (చాలా ముఖ్యమైనది): ఆమ్రేడితంబు పరంబగునపుడు కడాదుల తొలియచ్చుమీది వర్ణంబులకెల్ల అదంతంబగు ద్విరుక్తటకారంబగు.
• వివరణ: కడ, చివర, పగలు, బయలు మొదలైన పదాలకు అదే పదం (ఆమ్రేడితం) పరమైనప్పుడు, మొదటి పదంలోని మొదటి అక్షరం మాత్రమే మిగిలి, మిగతా అక్షరాల స్థానంలో ‘ట్ట’ వస్తుంది.
• ఉదాహరణలు:
◦ కడ + కడ = కట్టకడ
◦ పగలు + పగలు = పట్టపగలు
◦ చివర + చివర = చిట్టచివర
◦ బయలు + బయలు = బట్టబయలు
6. ద్విరుక్త టకార సంధి
• సూత్రం: కుఱుచ యకారంబు మీఁది అచ్చునకు ‘ట్’ ఆక్షరము ద్విరుక్తమై (రెట్టింపు అయి) వచ్చును.
• వివరణ: కురు, చిరు, కడు, నడు, నిడు అనే పదాలకు అచ్చుతో మొదలయ్యే పదం పరమైతే (కలిస్తే), ఆ పదాలలోని చివరి అక్షరం (రు, డు) పోయి దాని స్థానంలో ‘ట్ట’ (ట్ + ట్) వస్తుంది.
• ఉదాహరణలు:
◦ చిరు + ఎలుక = చిట్టెలుక (చిరు లో ‘రు’ పోయి ‘ట్ట’ వచ్చింది. ట్ + ట్ + ఎ = ట్టె)
◦ కురు + ఉసురు = కుట్టుసురు
◦ నడు + ఇల్లు = నట్టిల్లు
7. త్రిక సంధి
ఈ సంధికి మూడు సూత్రాలు ఉంటాయి, ఇది చాలా ముఖ్యమైనది:
1. సూత్రం 1: ఆ, ఈ, ఏ – అనే ఈ మూడు సర్వనామాలను ‘త్రికములు’ అంటారు.
2. సూత్రం 2: త్రికంబుమీది అసంయుక్త హల్లునకు ద్విత్వంబు బహుళంబుగా నగు. (త్రికం తర్వాత వచ్చే అక్షరానికి అదే వత్తు వస్తుంది).
3. సూత్రం 3: ద్విరుక్తంబగు హల్లు పరంబగునపుడు ఆచ్ఛికంబగు దీర్ఘంబునకు హ్రస్వంబగు. (వత్తు వచ్చినప్పుడు, ముందున్న దీర్ఘం కాస్తా హ్రస్వంగా మారుతుంది. అనగా ‘ఆ’ కాస్తా ‘అ’ గా మారుతుంది).
• ఉదాహరణలు విశ్లేషణ:
◦ ఆ + కన్య —> ఆ + క్కన్య —> అక్కన్య (ముందు ‘క’ కు ‘క’ వత్తు వచ్చింది, తర్వాత ‘ఆ’ కాస్తా ‘అ’ గా మారింది).
◦ ఈ + కాలము —> ఈ + క్కాలము —> ఇక్కాలము
◦ ఏ + చోట —> ఏ + చ్చోట —> ఎచ్చోట
8. గసడదవాదేశ సంధి
• సూత్రం: ప్రథమ మీది పరుషములకు గసడదవలు బహుళముగా నగు.
• వివరణ: ప్రథమా విభక్తి ప్రత్యయాలు (డు, ము, వు, లు) చివర ఉన్న పదాలకు ‘క, చ, ట, త, ప’ (పరుషాలు) పరమైతే వాటి స్థానంలో ‘గ, స, డ, ద, వ’ లు వస్తాయి.
• ఉదాహరణలు:
◦ వాడు + కొట్టె = వాడుగొట్టె (‘క’ స్థానంలో ‘గ’ వచ్చింది)
◦ నిజము + తెలిసి = నిజముదెలిసి (‘త’ స్థానంలో ‘ద’ వచ్చింది)
◦ అప్పు + చేసి = అప్పుసేసి (‘చ’ స్థానంలో ‘స’ వచ్చింది)
9. పుంప్వాదేశ సంధి
• సూత్రం: కర్మధారయంబులందు ము వర్ణకంబునకు పుంపులగు.
• వివరణ: విశేషణ, విశేష్యాలతో కూడిన సమాసాలను (కర్మధారయ సమాసాలు) కలిపేటప్పుడు, మొదటి పదం చివర ఉన్న ‘ము’ అనే అక్షరం స్థానంలో ‘పు’ లేదా ‘ంపు’ వస్తాయి.
• ఉదాహరణలు:
◦ సరసము + మాట = సరసపుమాట (లేదా) సరసంపుమాట
◦ సింగారము + వొలుకు = సింగారపువొలుకు / సింగారంపువొలుకు
